شوق

درس بیست و سوم:                                       گروه قیدی

1) ساده ترین راه برای شناختن گروه قیدی چیست؟ برای تشخیص گروه قیدی از سایراجزای جمله، ساده ترین راه، حذف آن است.

2) قیدها از نظر ظاهر به چند دسته تقسیم می شوند؟ نام ببرید. قیدها از نظر ظاهر به دو دسته تقسیم می شوند: قیدهای نشانه دار، قیدهای بی نشانه

3) به چه قیدهایی نشانه دار گفته می شود؟در ساختمان این قیدها علامتی است که بدان شناخته می شوند.

4) قیدهای نشانه دار چند گونه اند؟ نام ببرید و مثال بزنید.

این قیدها سه گونه اند:

 الف: واژه های عربی تنوین دار، مانند: پدر در کار خودش واقعاً استاد بود.

ب: قید= پیشوند+ اسم ، مانند: باعجله آمده بود.

ج: متمم قیدی، مانند: با چه آمدید؟

5) به چه قیدهایی بی نشانه گفته می شود؟ کلماتی هستند که بدون کمک نقش نما قید می شوند.

6) قیدهای بی نشانه چند گونه اند؟ نام ببرید و مثال بزنید.

این قیدها بر سه گونه اند:

الف: در اصل اسم یا گروه اسمی اند، مانند: امروز صبح هواپیما تأخیر داشت.

ب: صفت مشترک با قیدند، مانند: آهسته به را خود ادامه دادیم.

ج: فقط قید هستند که آن ها را قید مختص می نامیم، مانند: او هرگز از نا ملایمات شکایت نمی کند.

خود آزمایی:

1) در نوشته های زیر، قیدها را شناسایی کنید و نوع آن ها را بنویسید.

     آن شب  اصلاً از حرف های او سر در نیاوردم. حرف های آن روز پدر، کاملاً به مجید قوّت قلب داد.      بی نشانه- در اصل اسم       نشانه دار- کلما ت عربی تنوین دار                                                 بی نشانه- در اصل اسم       نشانه دار- کلما ت عربی تنوین دار

    قرار بود همان روز صبح ، مجید با اتوبوس به تهران برود. همه ی مشق ها را با دقّت کافی نوشته بود. 

                         بی نشانه- در اصل اسم                 نشانه دار- متمم قیدی    نشانه دار- متمم قیدی                                                نشانه دار-  پیشوند + اسم

      همه جا را به سرعت گشتیم؛ از هر کسی سراغ کتاب را گرفتیم؛ متأسفانه نتوانستیم پیدایش کنیم؛

              نشانه دار-  پیشوند + اسم                                                  بی نشانه- مختص

   هر جا که می رفتیم، کتاب فروش می گفت:« تا همین یکی دو ساعت پیش داشتیم.» با ناراحتی 

                                                                                                                        بی نشانه- در اصل اسم                                              نشانه دار-  پیشوند + اسم

   به خانه برگشتیم.

نشانه دار- متمم قیدی

2) واژه ها و ترکیب های زیر را به عنوان قید در جمله به کار برید:

دو روز قبل، خیلی خوب، همین جا، دلاورانه، سریع، دیروز ظهر، یک ساعت بعد

دو روز قبل از سفر برگشتم. من آن کار را خیلی خوب انجام دادم. همین جا بمان تا برگردم. علی دلاورانه با دشمن می جنگید. دیروز ظهر هوا گرم بود. یک ساعت بعد با من تماس گرفت.

درس بیست و چهارم:                      زبان شناسی چیست؟ (2)

1) زبان شناسان برای حل مشکل پیچیدگی و گستردگی بیش از حد زبان چه می کنند؟ در این خصوص زبان شناسان به جای آن که به طور یک جا به مطالعه ی زبان بپردازند آن را به چند بخش تقسیم می کنند و هر بخش را جدا جدا، یا به اصطلاحِ خودشان، در سطحی جداگانه بررسی می کنند.

2) زبان شناسان برای حل مشکل پیچیدگی و گستردگی بیش از حد زبان، زبان را در چه سطوح جداگانه ای بررسی می کنند؟ واج شناسی – دستور زبان – معناشناسی

3) واج شناسی چیست؟ زبان شناسان در یک سطح، فقط به مطالعه ی صدا های زبان و قواعد ترکیب آن ها به منظور ایجاد ساخت های آوایی زبان می پردازند. به این سطح از مطالعه ی نظام زبان واج شناسی می گویند.

4) دستور زبان چیست؟ زبانشناسان در سطحی از زبان شناسی، فقط به بررسیِ نشانه های زبان و قواعدِ ترکیبِ آن ها به منظورِ ساختنِ کلمات و عبارات و جمله های زبان بسنده می کنند. این سطح از مطالعه ی نظام زبان را دستور زبان  می خوانند.

5) زبان شناسان دستور زبان را به چند بخش تقسیم می کنند؟ نام ببرید. آن را به دو بخش صرف و نحو تقسیم می کنند.

6) وظیفه ی هر یک از دو بخش صرف و نحو را در دستور زبان بیان کنید؟ در بخش صرف به بررسی و طبقه بندی نشانه های ساده می پردازند و از نشانه ها به نام تکواژ یاد می کنند. آن گاه به چگونگی ترکیب تکواژها تا حدّ کلمات مشتق و کلمات مرکّب توجّه می کنند. در بخش نحو به شیوه ی ترکیب انواع کلمات تا سطح گروه یا جمله می پردازند. آن گاه گروه ها را به به انواع گروه اسمی، گروه فعلی و غیره طبقه بندی می کنند.

7) معنا شناسی چیست؟ زبان شناسان در سطحی از زبان شناسی به بررسی معنای انواع تکواژ ها، کلمه ها، گروه ها و جمله ها و روابط معنایی آن ها روی می آورند. این سطح از مطالعه ی نظام زبان را معناشناسی می نامند.  

8) معنا شناسی چه کاربردی در زبان شناسی دارد؟ در این سطح، از یک طرف، معنای هر یک از تکواژ ها، کلمه ها، جمله ها و ... را توصیف می کنند؛ از طرف دیگر، نشان می دهند که به فرض، چگونه هر دسته از کلمه ها در یک حوزه ی معنایی قرار می گیرند؛ نیز نشان می دهند که میان کلمات و جملات چه روابط معنایی قرار می گیرند.

9) رابطه ی معنایی میان « پدر » و « بابا » ترادف، رابطه ی معنایی میان « روز » و « شب » تضاد و رابطه ی معنایی میان « پدر » و « والدین » تضمُّن است.

10) مطالعه ی علمی زبان در حوزه ی کدام زبان شناسی صورت می گیرد؟ زبان شناسی همگانی

11) رابطه ی بین کلمات « کتاب و مدرسه » تضمُّن، « ورزش و فوتبال » تضمُّن، « هست و نیست » تضاد و « خانه و منزل » ترادف است.

بیاموزیم:

1) کدام یک از جمله های زیر درست است؟ چرا؟

الف) کتاب داستانی را که هفته ی پیش منتشر شده بود، خریدم.

ب) کتاب داستانی که هفته ی پیش منتشر شده بود را، خریدم.

جمله ی الف درست است؛ زیرا نشانه ی مفعولی « را » بلافاصله در کنار مفعول جمله « کتاب داستانی » قرار گرفته است.

2) دلیل نادرستی جمله ی زیر را بنویسید.

« کتاب داستانی که هفته ی پیش منتشر شده بود را، خریدم. »

کاربرد این جمله به دلیل فاصله افتادن بین « را » و « مفعول » نادرست است.

3) جمله های زیر را اصلاح کنید.

« رزمندگان، سلاح هایی که به غنیمت گرفته بودند را به پشت جبهه منتقل کردند. »         رزمندگان، سلاح هایی را که به غنیمت گرفته بودند به پشت جبهه منتقل کردند.

« من مسابقه ای که دیروز برگزار شد را، دیدم. »          من مسابقه ای را که دیروز برگزار شد، دیدم.

درس بیست و پنجم:                          نامه نگاری (2)

1) نامه ی خصوصی و دوستانه را با نامه های اداری مقایسه کنید. در مقایسه ی این نامه با نامه های اداری در می یابیم که جملات بیشتری در آن ها به کار می رود، از الگوی خاصّی پیروی نمی کند، بیشتر ابتکاری و موافق با ذوق و طبع نویسنده و نوع مناسبات او با مخاطب است؛ این نامه عاطفی تر، صمیمی تر و بی تکلّف تر است و حرف خصوصی در آن طرح می شود.

2) اساسی ترین ویژگی های نامه های خصوصی و دوستانه را بیان کنید.

 اساسی ترین ویژگی آن ها این است که تقلیدی نیستند، لحن کلام در آن ها صمیمی و خودمانی است و از هر گونه تکلّف به دورند. ویژگی دیگر این نامه ها قالبی نبودن آن هاست.

3) حسن نامه ی خصوصی در چیست؟ حسن نامه ی خصوصی در این است که همه ی عناصر آن از تصنّع خالی باشند.

4) نامه ای که با عبارت های قالبی آغاز و پایان می یابد با نامه ای که با عبارت های ابتکاری آغاز و پایان  می یابد چه تفاوت هایی دارد؟ بار معنایی در نامه ای که با عبارت های قالبی آغاز می شود و با آن ها پایان می یابد، بسیار ضعیف است؛ در حالی که اگر نامه با عبارت های ابتکاری- البتّه بی تکلّف- و توأم با تازگی، آغاز گردد و پایان یابد، ضمن داشتن بار معنایی تأثیری مطلوب بر خواننده خواهد گذاشت.

5) از دو متن زیر کدام یک برای آغاز نامه ی دوستانه مناسب تر است؟ چرا؟ نامه ی اوّل زیرا عاطفی تر و صمیمی تر است.

برادر عزیزم!

این روزها بی تاب و دل گرفته منتظر دریافت نامه ات بودم. فکرش را بکن؛ سه ماه بی خبری سخت نیست؟ وقتی تو بودی، هر شب کنارت می نشستم و تو با صمیمیّت و محبّت، به پرسش هایم پاسخ می گفتی و مشکلات درسی ام را با صبر و حوصله گوش می دادی و من مثل عطش زده ای که به چشمه ای زولال رسیده باشد، جرعه جرعه سخنانت را می نوشیدم.

                                                                                                   *                 *                     *

برادرم، بی هیچ رو دربایستی باید بگویم تو بی تفاوتی را به حدّ اعلای خود رساندی. انتظار داشتم در حظور دوستانم از من جانب داری کنی. آیا مگر من برادر و هم خونت نیستم؟ این شرمندگی نیست که چشم در چشم من، مرا محکوم سازی ....

6) در نوشتن نامه ی خصوصی به چه نکاتی باید توجّه داشته باشیم؟ ة

1- طول نامه باید با نوع مناسبات نویسنده و گیرنده متناسب باشد. 2- انتخاب کاغذ مناسب، خطّ خوانا، سطور مرتّب و منظّم و پاگیزگی نامه، جلوه ای از حرمت گذاری به گیرنده است. 3- در نامه ی خصوصی رعایت اعتدال شرط است. 4- نامه چون مکتوب است و تأثیر آن پایدار تر از گفتار؛ بنابراین، باید مواظب باشیم با عبارات تند و تلخ مخاطب خود را نرجانیم. 5- نامه، هر چند خودمانی باشد، نباید به زبان شکسته و محاوره ای نوشته شود. 6- سعی کنید پیش نویس نامه ی خود را حفظ کنید یا نسخه ای از نامه هایی را که می فرستید، برای خود نگه دارید.

بیاموزیم:

1) املای کدام ردیف از کلمات زیر بهتر است؟ چرا؟

الف)مأذنه ی مسجد، ارائه ی گزارش، اسائه ی ادب

ب) مأذنة مسجد، ارا ة گزارش، اسائة ادب

اگر چه املای هر دو ردیف کلمات بالا درست است امّا بهتر است به جای « ی » میانجی کوچک « ء »، شکل بزرگ آن را به کار بریم؛ زیرا « ی » میانجی کوچک« ء »  به همزه شباهت دارد و این امر موجب بدآموزی می شود.

2) چرا در املای کلمات به کار بردن « ی » میانجی بزرگ از « ی » میانجی کوچک « ء » بهتر است؟ زیرا  « ی » میانجی کوچک« ء »  به همزه شباهت دارد و این امر موجب بدآموزی می شود.

درس بیست و ششم:                                 گروه کلمه چیست؟

1) گروه کلمه چیست؟ به ترکیب هایی که نه کلمه اند و نه جمله « گروه کلمه » گفته می شود.

2) چرا گاهی در بخش پایانی املای تقریری از « گروه کلمه » استفاده می شود؟ تا متن های ساده ی املا برای ارزش یابی تعدیل گردند. – کلماتی که اهمّیّت املایی دارند و در متن منظور نشده اند، مورد ارزشیابی قرار گیرند.- از جمله سازی و املای تلفیقی ( املای خارج از متون مصّوب کتاب ) جلوگیری شود.

درس بیست و هفتم:                                   نقش نما

1) نقش نماها به چند دسته تقسیم می شوند؟ 1- را ( نشانه ی مفعول ) 2- نقش نمای اضافه « ـِـ » ( نقش نمای مضافٌ الیه یا صفت است. ) 3- حرف اضافه « به، از، با، در، بر، برای، مانند، ... » ( نشانه ی متمّم ) 4- حرف ربط ( پیوند)  5- نشانه ی ندا ( آی، ای، یا، مصوّت « آ » در پایان برخی اسم ها )

2) انواع حرف ربط ( پیوند) را نام ببرید و برای هرکدام یک مثال بزنید.

الف) نقش نمای جمله های وابسته ( پیوند وابسته ساز )؛ مانند: او را نصیحت کردم  تا  بیشتر تلاش کند.

ب) نقش نمای جمله های هم پایه ( پیوند هم پایه ساز )؛ مانند: هوا سرد بود  و  برف نرم نرمک می بارید.

3) پرکاربرد ترین پیوند های وابسته ساز را بنویسید.   پیوند های وابسته ساز پرکاربرد عبارت اند از: که، تا، چون، زیرا، اگر، بااین که، تااین که، همین که، گرچه ...

4) پرکاربرد ترین پیوند های هم پایه ساز را بنویسید.  پرکاربرد ترین پیوند های هم پایه ساز عبارت اند از: و، امّا، ولی، یا، ...

5) به چه جمله هایی هم پایه گفته می شود؟ دو جمله را که با پیوند هم پایه ساز به هم بپیوندند، جمله های هم پایه می گوییم.   

6) نشانه ی ندا چیست؟ آن ها را بنویسید.  در زبان فارسی سه نشانه داریم که با آن ها کسی یا چیزی را صدا می زنیم: آی، ای، یا  همچنین است مصوّت « آ » در پایان برخی واژه ها، این واژه ها را نشانه ی ندا می گوییم.

7) منادا چیست؟ اسمی را که همراه نشانه ی ندا می آید، منادا می خوانیم

8) نشانه ی ندا و منادا را مشخص کنید.       

        ای خدای بزرگ      

        نشانه ی ندا        منادا

        یا امام هشتم

     نشانه ی ندا        منادا

       آی مردم !

   نشانه ی ندا        منادا

          پروردگار ا     نشانه ی ندا

        منادا

درس بیست و هشتم:                             خلاصه نویسی

1) یکی از راه های تمرین نگارش خلاصه نویسی است.

2) فواید خلاصه نویسی را بیان کنید.

- با خلاصه کردن خوانده ها می توانیم نتیجه ی تمامی مطالعات خود را در حجمی اندک حفظ کنیم تا در صورت لزوم با مرور آن ها، از مطالعات خود استفاده کنیم.

- با  خلاصه نویسی میزان دقّت و تمرکز ما برای درک و دریافت مفاهیم متن افزایش می یابد.

- خلاصه نویسی دست ما را برای نگارش باز و توانا می کند.

3) برای خلاصه نویسی چه باید کرد؟

1- یک بار به دقّت متنی را که با ید خلاصه شود، بخوانیم تا از موضوع، اهداف و خطوط اصلی نوشته آگاه شویم.

2- میزان خلاصه نویسی و روش آن را قبلاً معیّن کنیم.

3- مفاهیم و نکات مهم مطلب مورد نظر را مشخص کنیم.

4- به محتوای اصلی و مفاهیم کلیدی متن نه چیزی اضافه و نه از آن کم کنیم.

5- نکته های زاید، غیر مهم، تکراری و جزئیّات را – به شرط آن که به کلّ مطلب لطمه نزند- حذف کنیم.

6- یک بار دیگر متن خلاصه شده را بخوانیم و با متن اصلی مقابله کنیم. بند ها و علایم نگارشی را به درستی رعایت کنیم.

7- مشخّصات نوشته ای را که خلاصه کرده ایم، به طور دقیق بنویسیم. در صورت امکان چند سطر درباره ی ارزش کتاب، نوشته، داستان یا هر چیزی که آن را خلاصه می کنیم و نویسنده ی آن بنویسیم.

4) در خلاصه نویسی به چه نکاتی باید توجّه داشته باشیم؟

- اگر خلاصه نویسی مربوط به یک داستان است، باید در آن ویژگی شخصیّت های اصلی و حوادث کلّی داستان که در مسیر کلّی داستان نقش تعیین کننده ای دارند، ذکر شود.

- اگر بخواهیم یک نوشته ی علمی را خلاصه کنیم باید مفاهیم علمی را دقیق بیان کنیم.

- هر مطلب یا موضوعی قابلیّت خلاصه شدن ندارد؛ مثلاً تعریف های علمی یا توصیف های دقیق را نمی توان خلاصه کرد. زیرا آن ها خود چکیده و خلاصه هستند.

- گاهی غرض از خلاصه کردن یک نوشته، ساده کردن آن است. در این صورت، ممکن است از آوردن برخی نکته های اصلی مثل معادلات، فرمول ها، اصطلاحات و ... صرف نظر کنیم.

- در خلاصه نویسی می توان جملات معترضه، مترادف ها، آرایه های ادبی، ضرب المثل ها، داستان ها، تمثیل ها یا چیزهای دیگری را که برای تفهیم بیشتر مطالب ذکر شده اند، حذف کرد.

- گاه استفاده از افعال بسیط به جای مرکّب و کاربرد یک کلمه به جای یک عبارت یا جمله موجب کوتاه شدن جمله می شود.

5) اگر خلاصه نویسی مربوط به یک داستان باشد، چه باید کرد؟ اگر خلاصه نویسی مربوط به یک داستان است، باید در آن ویژگی شخصیّت های اصلی و حوادث کلّی داستان که در مسیر کلّی داستان نقش تعیین کننده ای دارند، ذکر شود.

6) چرا تعریف های علمی یا توصیف های دقیق را نمی توان خلاصه کرد؟ زیرا آن ها خود چکیده و خلاصه هستند.

7) اگر غرض از خلاصه کردن یک نوشته ساده کردن آن باشد، در این صورت چه باید کرد؟ در این صورت، ممکن است از آوردن برخی نکته های اصلی مثل معادلات، فرمول ها، اصطلاحات و ... صرف نظر کنیم.

8) در خلاصه نویسی چه قسمت های را می توان حذف کرد؟ در خلاصه نویسی می توان جملات معترضه، مترادف ها، آرایه های ادبی، ضرب المثل ها، داستان ها، تمثیل ها یا چیزهای دیگری را که برای تفهیم بیشتر مطالب ذکر شده اند، حذف کرد.~

9) در خلاصه نویسی چگونه می توان جملات را کوتاه کرد؟  گاه استفاده از افعال بسیط به جای مرکّب و کاربرد یک کلمه به جای یک عبارت یا جمله موجب کوتاه شدن جمله می شود.

بیاموزیم:

 1) در خطّ فارسی علاوه بر سی و سه حرف الفبا از چه نشانه های خطّی دیگری نیز استفاده می شود؟ در خطّ فارسی علاوه بر سی و سه حرف الفبا از این نشانه های خطّی نیز استفاده می شود:     َ ِ َُ  ْ ~  ًً ٌٍ

2) چرا در خطّ فارسی از نشانه های خطّی استفاده ی محدود می شود؟ زیرا در خطّ فارسی کلمات حرکت گذاری نمی شوند.

3) در املای فارسی تا چه حدّ از نشانه های خطّی استفاده می شود؟   در املای کلمات از میان نشانه های نه گانه، مد، تشدید، و تنوین نصب  ~  ّ   ً     بیشتر کاربرد دارند. تنوین رفع و جرــٍــٌـ تنها درترکیب های

عربی رایج در فارسی به کار می رود و از بقیّه ی نشانه ها در مواردی استفاده می کنیم که رعایت نکردن آن ها موجب ابهام و بد فهمی شود.