زبان فارسي 3 - رشته ادبيات و علوم انساني

درس اوّل : تركيب

1) ابلاغ و انتقال پیام از ذهنی به دیگر به چه وسیله ای صورت می گیرد؟ به وسیله ی زبان صورت می گیرد.

2) کوچک ترین و بزرگ ترین واحد زبان چیست؟ كوچك ترين واحد زبان، « واج » و بزرگترين آن، « جمله ی مستقل » است.

3) نخستین مرحله ی سخن چیست؟ آن است که واج ها با هم ترکیب شوند و از ترکیب آن ها تکواژ و واژه ساخته شود.

4) آیا می توان هر واجی را در کنار واج دیگر قرار داد و از آن تکواژ ساخت؟ چرا؟  خیر زیرا در هر زبان قواعد دقیقی برای همنشینی واج ها وجود دارد.

5) اهل زبان قواعد واجی زبان را چگونه می آموزند؟ قواعد واجي را كساني از پيش تعيين نكرده اند بلكه آشنايي ذاتي هر اهل زباني با زبان خودش، قواعد واجي را به او مي آموزد

6) الگوهای هجایی در زبانئ فارسی معیار به چند صورت است؟ بیان کنید و مثال بزنید.  در زبان فارسي معيار، ساختمان هجا به يكي از سه صورت زير است:
1) صامت + مصوّت
مثال: به ( ب + ِ ) ، ما ( م + ا ) ، رو ( ر + و )
2) صامت + مصوّت + صامت
مثال: در ( د + َ + ر ) ، كاش ( ك + ا + ش ) ، آب ( ء + ا + ب )
3) صامت + مصوّت + صامت + صامت
مثال: درد ( د + َ + ر + د ) ، گفت ( گ + ُ + ف + ت )

نكته: « هجا » مجموع دو واج يا بيش تر است كه مي توان آن ها را يك جا ادا كرد. هجا، مترادف با « بخش » و « سيلاب » است.
( تذكّر: هيچ كلمه ای در نظام آوايي زبان، با مصوّت آغاز نمي شود و كلماتي مانند ابر، آب، اردك، اسم، اين، او و .. با صامت همزه آغاز شده اند. از اين رو « آ » ، « اَ » ، « اُ » و « اِ » هر كدام، دو واج اند. )  

7) چرا در زبان فارسی واژه هایی چون:« پفب» و« پچش » که دقیقاٌ بر الگوهای هجایی منطبق است، ساخته نمی شوند؟ علت این امر را زبان شناسان چنین توضیح می دهند: واج هایی که واجگاه (مخرج) مشترک یا نزدیک به هم دارند، معمولاٌ نمی توانند بی فاصله در کنار هم قرار گیرند.                                                                                                                                    8) قواعد ترکیب واحد های زبان را به ترتیب بیان کنید.

« قواعد تركيب واحدهای زبان‌ » به ترتيب، عبارتند از:
1) قواعد واجی
2) قواعد هم نشينی
3) قواعد نحوی
4) قواعد معنايی
5) قواعد كاربردی

9) قاعده ی واجی چیست؟ مثال بزنید.  در هر زباني، قواعد دقيقی برای هم نشينی واج ها وجود دارد؛ كه تعيين می كنند كدام واج ها می توانند در كنار هم قرار بگيرند. براي مثال، واج های « ف » و « ب » يا واج هاي « چ » و « ش » نمي توانند بي فاصله و در يك هجا كنار هم بيايند، از اين روست كه مثلاً واژه هاي « پَفب » و « پچش» در زبان فارسي ساخته نشده اند.
در زبان فارسي، واج هايي كه واجگاه مشترك يا نزديك به هم دارند، بنا به قواعد واجي نمي توانند بي فاصله در كنار هم قرار بگيرند؛ نظير (/ ب / و / پ /) ، (/ چ / و / ش /) ، (/ ت / و / د /) ، (/ ژ / و / ش /) ، (/ ف / و / و /)  

10) منظور از قواعد همنشینی زبان چیست؟ مثال بزنید.  پس از آن كه با رعايت قواعد واجي، تكواژها وواژه ها ساخته مي شوند، قواعدي وجود دارند كه براساس آن ها، تكواژها و واژه ها با هم تركيب مي شوند تا گروه های اسمی، فعلی و قيدی مناسب بسازند.چند مثال:

 مواردی که در آن قواعد هم نشينی رعايت شده است:

-         درس زبان فارسی

-         نظام جديد آموزش متوسطه

-         رشته ی ادبيات و علوم انسانی

-         آن دو دانشمند درستكار ايرانی

مواردی که در آن قواعد هم نشينی رعايت نشده است:

-         درس فارسی زبان

-         متوسطه ی آموزش جديد نظام

-         ادبيات وعلوم انسانی رشته

-         آن دو درست كار دانشمند ايرانی

11) منظور از ذخيره ی زباني چیست؟ در هيچ زبانی از كلّيّه ی امكانات هم نشينی تكواژها و واژه ها استفاده نمی شود؛ صورت های ممكن غير رايج  را ذخيره ی زبانی ناميده مي شود.  

12) منظور از قواعد نحوی زبان چیست؟ مثال بزنید. قواعدی است كه به ما اجازه می دهد تا براساس آن ها، گروه ها را با هم تر كيب كنيم و « جمله » بسازيم. ( قواعد نحوی، قواعدی است كه همچون صافی دقيقی، جمله ها را قبل از توليد، بررسی مي كند و اگر با معيارهای آن منطبق باشد، اجازه ی توليد مي دهد. ) چند مثال:

مواردی که در آن قواعد نحوی رعايت شده است:

-         حسن صورت خود را درآیینه ديد .

-         او صورت خود را در آيينه ديد.

-         من به مدرسه می روم.

-         ما فردا با آن ها مسابقه مي دهيم.

مواردی که درآن قواعد نحوی رعايت نشده است:

-         حسن صورت حسن را در آيينه ديد.

-         خود صورت خود را در آيينه ديد.

-         من به مدرسه  می رويم.

-         ما فردا با آن ها مسابقه می دهد.

13) منظور از قواعد معنایی زبان چیست؟ مثال بزنید.  قواعدی است كه جمله را از نظر ارتباط معنايي اجزای آن بررسی مي كند و درصورتی كه اين ارتباط وجود داشته باشد، به آن اجازه ی توليد مي دهد. چند مثال:

مواردی که در آن قواعد معنایی رعايت شده است:

-         چوپانان گوسفندان را به ده رسانيدند .

-         ابرها آسمان را پوشانده  اند.

 مواردی که در آن قواعد معنايی رعايت نشده است:

-         چوپانان آسمان آبی را رسانيدند.

-         ابرها آسمان را خوابيده اند.  

14) منظور از قواعد کاربردی زبان چیست مثال بزنید.  قواعدی است كه براساس آن ها، هر جمله ای در موقعيّت مناسب خودش به كار مي رود. چند مثال:

مواردی که در آن قواعد كابردی رعايت شده است:

-         درس امروز را خوانده اي ؟ آره . تمرين هايش را حل كرده ام.

-         اين كتاب ها را خريده ام تا در ايام تعطيل آن ها را بخوانم.

-         در مصرف نان بايد صرفه جويی كرد زيرا تهيه آن دشوار است.                                                  - تا الان كجا بودی؟ كلاس جبرانی داشتيم . خيابان هم ترافيک بود.

مواردی که در آن قواعد كاربردی رعايت نشده است:                                                          - درس  امروز را خوانده ای ؟ چوپانان گوسفندان را رسانيدند.

   -  اين كتاب ها را خريده ام تا دست هايم را بشويم.

  - در مصرف نان بايد صرفه جويی كرد زيرا در تابستان كولر لازم است.

  - تا الان كجا بودی؟ آره خيلی گرسنه ام.