شوق

درس بیست و دوم:                          مقاله نویسی (1) 

1) ویژگی های مقاله ها را بنویسید.

- برای هدف و مقصودی خاص نوشته می شوند؛

- حجم و اندازه ی آن ها بین 500 تا 5000 کلمه است؛

- از نظمی خاص و طرحی مشخّص و سیری منطقی پیروی می کنند؛

- میان بخش های متفاوت آن ها هماهنگی و ارتباط وجود دارد؛

- در آن ها از منابع و مآخذ معتبر استفاده می شود؛

2) قسمت های تشکیل دهنده ی یک مقاله را به ترتیب بنویسید. عنوان- فهرست مطالب- مقدّمه- متن مقاله- نتیجه- فهرست ها( منابع، اعلام و اشخاص، اصطلاحات، عکس ها و ... )

3) مراحل تهیّه ی یک مقاله را به ترتیب بنویسید. 1- انتخاب موضوع 2- مطالعه ی دقیق و تفکّر درباره ی موضوع 3- تهیّه ی طرح و چارچوب کلّی 4- جمع آوری اطلاعات و یادداشت برداری 5- تنظیم یادداشت ها و نگارش بخش های گوناگون مقاله 6- بازخوانی و اصلاح 7- پاک نویس 8- ذکر منابع و مآخذ

درس بیست و سوم:                       گروه قیدی

1) گروه قیدی چیست؟ تفاوت آن با اجزای اصلی جمله در چیست؟

گروه قیدی بخشی از جمله است که جمله یا جزئی از آن را مقیّد می کند یا توضیحی به آن می افزاید و بر خلاف اجزای اصلی جمله می توان آن را حذف کرد.

 2) گروه ها ی قیدی از نظر وابستگی به چند نوع تقسیم می شوند؟ نام ببرید و مثال بزنید.

- قید فعل: وابسته ی فعل جمله است، مانند: امید خوب درس می خواند.

- قید قید: وابسته ی قید است، مانند: امید خیلی خوب درس می خواند.

- قید جمله: وابسته ی کلّ جمله است، مانند: خوشبختانه امید خیلی خوب درس می خواند.

- قید صفت: وابسته صفت است، مانند: امید از را بسیار دوری آمده است.

3) اقسام (انواع) گروه های را نام ببرید. قید نشانه دار – قید بی نشانه

4) انواع قیدها ی نشانه دار را با ذکر مثال بنویسید.

- کلمات تنوین دار؛ مانند: اصلاً، ظاهراً، ندرتاً

- پیشوند قید ساز+ گروه اسمی؛ مانند: به دقت، به کندی، به سختی

- متمم های قیدی(حرف اضافه+ اسم/ ضمیر)؛ مانند: آرش از کوه دماوند آمد.

5) تفاوت متمّم های قیدی با متمّم های فعل در چیست؟ مثال بزنید.

متمّم فعل را نمی توان از از جمله حذف کرد چون فعل به آن نیاز دارد، امّا حذف متمّم های قیدی(گروه قیدی) ممکن است چون فعل به آن نیاز ندارد؛ مثلاً در جمله ی « آرش از کوه دماوند آمد. » با حذف متمّم قیدی« از کوه دماوند» جمله کامل است: آرش آمد. ولی در جمله ی « آرش به کوه دماوند می نگریست.» با حذف متمّم فعل« به کوه دماوند» جمله ناقص می شود: آرش می نگریست. 

6) انواع قیدهای بی نشانه را با ذکر مثال بنویسید.

- قیدهای مختص: واژهایی که همیشه قیدند؛ مانند: ناگهان، سپس، بلأخره

- گروه اسمی مشترک با گروه قیدی: مانند: امروز، پاییز، جمعه

منوچهری پاییز را در شعرش نقاشی کرده است. (گروه اسمی= مفعول)

مدرسه ها پاییز باز می شوند. (گروه قیدی)

- صفت مشترک با گروه قیدی: این گونه واژه ها وقتی وابسته ی اسم باشند، صفت اند مثل: هوای خوب بهاری، امّا وقتی با فعل در رابطه ی مستقیم باشند، گروه قیدی اند: مثل: علی خوب می دود.

7) فرق گروه قیدی را و مسند را با ذکر مثال بیان کنید.

در جمله ی « علی ساکت است.» پس از حذف « ساکت» جمله بی معنی می شود؛ چون ساکت مسند جمله و از اجزای اصلی آن است ولی در جمله ی « علی ساکت نشسته است » حتّی پس از حذف « ساکت » جمله کامل است؛ چون ساکت در این جمله گروه قیدی است و حذف آن اشکالی ایجاد نمی کند.

درس بیست و چهارم:                                  ساخت واژه

1) زبان شناسان زبان را در چه سطوحی بررسی می کنند؟ واج شناسی، دستور زبان، روابط معنایی

2) در دستور زبان چرا بخش صرف را « ساخت واژه » می گویند؟                                                   در بخش صرف به مطالعه ی ساختِ درونی واژه می پردازند. به همین دلیل بخش صرف را  ساخت واژه 

می گویند.

3) وازه از واحدهایی تشکیل می شود که به آن تکواژ می گویند.

4) تکواژ چیست؟ تکواژ،  واحد معنی داری است که به واحدهای معنی دار کوچک تر بخش پذیر نباشد.

5) تکواژها به چند دسته تقسیم می شوند؟ مثال بزنید. تکواژ ها را بسته به این که به تنهایی به کار روند یا نه، به ترتیب به دو دسته ی تکواژ آزاد  و تکواژ وابسته   تقسیم می کنند. مثلاً در واژه ی« دانش آموز»

دو تکواژ « دان » و « آموز » تکواژهای آزادند امّا تکواژ « ـِـ ش » تکواژی وابسته است.

6) کلمه ی ساده چیست؟ مثال بزنید. هر تکواژِ آزاد خود حکم یک را دارد. به کلماتی که از یک تکواژ آزاد ساخته شده اند، کلمه ی ساده می گویند. مانند: « دان » ، « آموز » ، « جنگل »

7) کلمه مرکب چگونه ساخته می شود؟ مثال بزنید. هرگاه دو یا چند تکواژ آزاد باهم ترکیب شوند و تشکیل یک کلمه دهند، آن کلمه را کلمه ی مرکب می نامند. مانند : گلاب که از دو تکواژ « گل » و « آب » ساخته شده است.

8) کلمه ی مشتق چگونه ساخته می شود؟ مثال بزنید. هر گاه یک تکواز آزاد و یک یا چند تکواژه وابسته، با هم ترکیب شوند و کلمه ی یگانه ای را بسازند، آن کلمه ی یگانه را کلمه ی مشتق می نامند.  مانند: دانش که از ترکیب تکواژ آزاد « دان » و تکواژ وابسته ی « ـِـ ش » ساخته شده است.

9) کلمه ی مشتق ـ مرکب چگونه ساخته می شود؟ مثال بزنید. هر گاه حداقل دو تکواژ آزاد و یک تکواژ وابسته با هم ترکیب شوند و کلمه یگانه ای بسازند، آن را مشتق ـ مرکب می گویند. مانند: پیش دانشگاهی

که از دو تکواژ آزاد « پیش » و « دان »  و تکواژهای « ـِـ ش » ، « گاه » و « ی » ساخته شده است.

10) پیشوند، پسوند و میانوند چیست؟ مثال بزنید. تکواژهای وابسته را، بسته به این که پیش از تکواژِ آزاد یا بعد تکواژ آزاد یا بین دو تکواژ آزاد بیایند، به ترتیب، به پیشوند و پسوند و میانوند تقسیم می کنند. پس تکواژ وابسته ی « نا » در « ناشناس » پیشوند و تکواژ وابسته ی « گر » در « کارگر» پسنود و تکواژ وابسته ی «ا» در « سراسر » میانوند است.

11) ترکیب تکواژ آزاد با یک یا چند معمولاً به دو منظور کاملاً انجام می گیرد، بیان کنید و مثال بزنید.

1- وندهای اشتقاقی برای ساختن کلمه های تازه مثلاً از ترکیب دو تکواژ « افشان » و « ـﻪ » کلمه ی         « افشانه » به معنی  « اسپری » ساخته می شود.

2- وندهای تصریفی آماده کردن کلمه برای قرار گرفتن در ساختار نحوی جمله، مانند تکواژ تصریفی « ها » در کلمه ی « درخت ها » که کلمه ی تازه نساخته بلکه هدف آن آماده کردن کلمه برای قرار گرفتن در جمله ی « درخت ها میوه می دهند. » است.

12) ساخت واژه ی اشتقاقی چیست؟ زبان شناسان آن بخش از صرف را که به ترکیب تکواژ آزاد با وند اشتقاقی برای ساختن کلمه های تازه می پردازد معمولاً ساخت واژه ی اشتقاقی می نامند.     

13) نقش اصلی ساخت واژه ی اشتقاقی چیست؟ نقش اصلی ساخت واژه ی اشتقاقی، واژه سازی به منظور هر چه غنی تر کردن واژگان زبان و رفع کمبود های واژگانی آن است.

14) ساخت واژه ی تصریفی چیست؟ زبان شناسان آن بخش از صرف را که به ترکیب تکواژ آزاد با وند صرفی برای آماده کردن کلمه برای قرارگرفتن درساختار نحوی جمله می پردازد ساخت واژه ی تصریفی می خوانند.

15) نقش اصلی ساخت وازه ی تصریفی چیست؟ نقش اصلی ساخت وازه ی تصریفی آماده سازی کلمات موجود زبان برای ورود به ساخت جمله است.

بیاموزیم:

1) جمله ی داده شده را اصلاح کنید. ایراد آن را بیان کنید.      « برادرت آمد، من آن را در کتابخانه دیدم.»

« برادرت آمد، من او را در کتابخانه دیدم.»   ضمیر های « این » و « آن » جانشین اسم انسان نمی شوند امّا به عنوان صفت پیشین به همراه اسم می آیند.

2) جمله ی داده شده را اصلاح کنید. ایراد آن را بیان کنید.         « دوستم برگشت، چون تصمیم جدّی آن ادامه ی تحصیل بود.»

« دوستم برگشت، چون تصمیم جدّی او ادامه ی تحصیل بود.»   ضمیر های « این » و « آن » جانشین اسم انسان نمی شوند امّا به عنوان صفت پیشین به همراه اسم می آیند.

3) از دو جمله ی زیر کدام یک را درست می دانید؟ چرا؟

الف) معلّم را دیدم، و به آن سلام کردم.

ب) کتاب را از این کتاب فروش خریده ام.

جمله « ب » درست است، زیرا ضمیر های « این » و « آن » جانشین اسم انسان نمی شوند امّا به عنوان صفت پیشین به همراه اسم می آیند.

 

 

درس بیست و پنجم:                               مقاله نویسی (2)

1) یک مقاله ی خوب معمولاً از چه واقعیت هایی الهام می گیرد؟ یک مقاله ی خوب معمولاً از واقعیت های اجتماعی، علمی ، سیاسی، آموزشی و ... الهام می گیرد.

2) ویژگی های یک مقاله ی خوب را بیان کنید.؟

- جامع و خالی از تکرار باشد و در مجموع، نکات تازه ای را به ما منتقل کند.

- نویسنده ی آن در کلام خود از منابع معتبر بهره جسته و در نقل قول ها نیز امانت را کاملاً رعایت کند. ارجاعات آن، دقیق و مطابق آخرین چاپ هر کتاب باشد.

- نویسنده ی آن به کمک منابع و با بهره گیری از دریافت های خود مقاله را تنظیم و تدوین کرده باشد.

- بین بخش های گوناگون مقاله پیوستگی کامل دیده شود.

- آغاز و پایان مناسبی داشته باشد.

- حجم مقاله با توجه به کشش، اهمِّیّت و تازگی مطلب متناسب باشد.

- زبان و بیان آن گویا، ساده، بی ابهام و بی پیرایه باشد.

- نکات فنّی و زبانی و شیوه ی املا در آن کاملاً رعایت شده باشد.

- نویسنده برای تأثر گذاری بیشتر مقاله، از تصاویر مناسبی برای معرّفی موضوع مورد نظر خود استفاده کرده باشد.

3) شرط اساسی برای نوشتن مقاله چیست؟ احاطه ی کامل بر موضوع مقاله

4) موضوع مقاله چه ویژگی هایی باید داشته باشد؟ موضوع مقاله باید جذّاب، مفید، شوق انگیز، آگاهی دهنده و متناسب با نیازهای جامعه باشد.

5) گام اوّل در نگارش یک مقاله چیست؟ گام اوّل در نگارش یک مقاله انتخاب موضوع است.

6) مقاله در چه موضوعاتی می تواند نوشته شود؟ مقاله می تواند در موضوعات گوناگون علمی، فنّی هنری ادبی، دینی، تاریخی، اجتماعی، قضایی، سیاسی، جامعه شناسی، روان شناسی، ورزشی، فرهنگی، کشاورزی، فلسفی و اقتصادی نوشته شود.

7) مقاله ها از نظر هدف و محتوا  و همچنین شیوه ی نگارش بر چند دسته اند؟ مختصراً توضیح دهید.

الف) مقاله های پژوهشی، استدلالی و علمی  که بر اساس برهان، منطق، تفکّر و پژوهش تهیّه می شوند.

ب) مقالات تحلیلی که در آن ها نویسنده به تحلیل یا تفسیر یک موضوع می پردازد.

درس بیست و ششم:                         املا - گزینش های املایی(2)

خود آزمایی:    

 1) برای هریک از کلمات لذّت، حزن، فصل، صِغَر، دو کلمه ی هم خانواده بنویسید.

( لذیذ، التذاذ ) ، ( احزان، محزون ) ، ( تفصیل، مفصّل ) ، ( تصغیر، صغار )

2) نشانه های اختصاری زیر را به صورت کامل بنویسید.

 « ره » ، « رض » ، « ق.م. » ، « ﻫ . ش. »

« رحمه الله علیه » ، « رضوان الله تعالی علیه » ، « قبل از میلاد » ، « هجری شمسی »

          

درس بیست و هفتم:                                   جمله های مرکّب     

1) به چه جمله ای مستقل گفته می شود؟ جمله ی مستقل یک ساخت زبانی است که جزئی از یک ساخت بزرگ تر نباشد. جمله ی مستقل بزرگ ترین واحد زبان است. 

2) جمله ی مستقل بر چند نوع است؟ نام ببرید و مثال بزنید. جمله ی مستقل بر دو نوع است: 1- جمله ی ساده که یک فعل دارد؛ مانند: حسین کتابش را به شما داد. 2- جمله مرکّب که بیش از یک فعل دارد؛ مانند: می ترسیدم به اتوبوس نرسم.

3) جمله ی مرکب معمولاً از یک جمله ی هسته و یک یا چند جمله ی وابسته تشکیل می شود. بخشی از جمله ی مرکّب که پیوند وابسته ساز دارد، جمله ی وابسته(پیرو) است و بخشی که پیوند وابسته ساز ندارد، هسته (پایه) است.

4) پیوند های وابسته ساز را نام ببرید. پیوند های وابسته ساز عبارت اند از: که، تا، چون، اگر، زیرا، برای این که، به طوری که، زیرا که، هنگامی که و ...

توجه: « که» بیش از همه کاربرد دارد و گاه وجود آن اختیاری است.

 مانند: می دانستم که می آیی.        می دانستم می آیی.

5) چرا در یک جمله ی مرکب هیچ یک از جمله های هسته و وابسته به تنهایی جمله ی مستقل محسوب نمی شوند؟ زیرا هر دو، جزئی از یک واحد بزرگ ترند.

6) جمله ی هسته چیست؟ جمله ای است که دارای چند وابسته باشد.

7) جمله ی وابسته چیست؟ جمله ای است که دارای پیوند وابسته ساز باشد.

8) در جمله ی مرکّب، هیچ یک از دو جمله ی هسته (پایه) و وابسته (پیرو)، جمله ی مستقل نیست.

9) جمله ی وابسته را چگونه تشخیص می دهیم؟ جمله ی وابسته را از پیوند وابسته ساز همرا آن تشخیص می دهیم.

توجّه: جمله وابسته می تواند پیش از جمله هسته یا پس از آن یا در میان آن بیاید.

پیش از هسته، مانند: تا از جان و دل نکوشیم به آزادگی و سر افرازی نخواهیم رسید. 

                                                               جمله ی وابسته                               جمله ی هسته

پس از هسته، مانند: شنیده اید که علی از مسافرت آمده است؟

                                                   جمله ی هسته                جمله ی وابسته

میان هسته، مانند: کتابی را که دوست داشتم، خریدم.           

                                       جمله ی وابسته

                 

                                                                             جمله ی هسته

10) اگر یکی از پیوند های « امّا، ولی، و، یا »  بین دو جمله بیاید، جمله ی مرکّب ساخته می شود یا نه؟ چرا؟ جمله ی مرکّب ساخته نمی شود؛ چون این پیوند ها همپایه ساز هستند.

11) به چه جمله هایی همپایه گفته می شود؟ مثال بزنید.  جمله هایی را که با پیوند همپایه ساز به هم می پیوندند، جمله های همپایه می نامیم. جمله های همپایه جمله های مستقلّی هستند که با پیوند همپایه ساز به هم مربوط شده اند و هیچ یک جزئی از جمله ی دیگر نیست؛ مانند:

علی (ع) از صورت یک فرد بیرون است  و  به صورت یک مکتب موجود است.

                                   جمله ی همپایه                         پیوند همپایه ساز                             جمله ی همپایه

بیاموزیم: 

1) کدام گروه از کلمات زیر درست تر است؟ تفاوت آن ها در چیست؟

الف) آباد، آسیا، ابزار، مصراع، جارو، جهیزیه، مهمان

ب)  آبادان، آسیاب، افزار، مصرع، جاروب، جهاز، میهمان

این دو گروه کلمه در جمله می توانند جانشین یک دیگر شوند؛ یعنی در جمله ارزش یک سان دارند. تفاوت موجود میان جفت واژه ها غالباً تفاوت سبکی است. و بر ساخت و بافت جمله تأثری نمی گذارد امّا بدان شکل قدیمی تر یا ادبی تر می دهد.

2) کدام گروه از کلمات زیر ادبی تر است؟

 الف) آباد، آسیا، ابزار، مصراع، جارو، جهیزیه، مهمان

ب)  آبادان، آسیاب، افزار، مصرع، جاروب، جهاز، میهمان *

3) کدام گروه از کلمات زیر ادبی تر است؟

الف) آشیان، رخسار، روزن، پیرامون، جاودان، شاد، همواره، شادمان

ب) آشیانه، رخساره، روزنه، پیرامن، جاودانه، شادان، هماره، شادمانه *

درس بیست و هشتم:                       گزارش نویسی

1) گزارش چگونه نوشته ای است؟ گزارش نوعی نوشته است که در آن نویسنده اطّلاعاتی را در موضوعی خاص در اختیار کسانی می گذارد که از آن مطّلع نیستند.

2) گزارش ها از نظر اندازه، موضوع، چگونگی تهیّه و ... چه انواعی دارند؟

- برخی گزارش ها رسمی واداری اند و برخی دیگر جنبه ی رسمی اداری ندارند.

- گزارش ها ممکن است دوره ای و مرتّب باشند یا موردی و اتّفاقی باشند.

- از نظر حجم گزارش ها ممکن است اجمالی و کوتاه باشد، دسته ی دیگر مفصّل و بلند هستند.

- گزارش ها از نظر موضوع نیز متعدّد و متنوّع اند.

- گزارش ها یا به صورت فردی تهیّه می شوند یا به شکل گروهی.

- گزارش می تواند به صورت کتبی ارائه شود یا شفاهی.

- گزارش ها از نظر زبان و نوع بیان ممکن است، ادبی، یا به زبان طنز یا به زبان علمی و ... نوشته شوند.   

3) به کدام گزارش رسمی و اداری گفته می شود؟ مثال بزنید. به گزارش هایی که برای یک اداره، نهاد یا سازمان دولتی تهیّه می شوند. مثال: گزارش یک مأمور از بازرسی بخش های یک کارخانه.

4) چند گزارش نام ببرید که جنبه ی رسمی و اداری نداشته باشند. گزارش یک سفر یا بازدید علمی یا گزارش تحصیلی، شغلی و ...

5) گزارش ها از نظر حجم چه انواعی دارند؟ نام ببرید و مثال بزنید.

- گزارش اجمالی و کوتاه، مانند: گزارش مأمور نیروی انتظامی درباره ی یک پرونده.

-گزارش مفصّل و بلند، مانند: گزارش نتیجه ی تحقیقات کارشناسان برای تأسیس یک نیروگاه اتمی.

6) گزارش ها از نظر موضوع چه انواعی دارند؟ متعدّد و متنوّع اند، مانند: گزارش های اداری، مالی، بازرگانی، اقتصادی، فرهنگی، تحصیلی، حقوقی، ادبی، ورزشی، خبری، اجتماعی، آموزشی و ...

7) مراحل تهیّه ی گزارش را بیان کنید.

- گردآوری اطّلاعات

- تهیّه ی طرح کلّی گزارش

- نوشتن پیش نویس گزارش

- باز خوانی، ویرایش و پاک نویس گزارش

-در صورت لزوم، افزودن پیوست ها، ضمایم ( نقشه، جدول، آمار و ارقام و ...) به متن گزارش.

- ذکر هدف، ضرورت، چگونگی، مراحل کار، و توضیحات لازم دیگر در مقدمه.

- درج نام تهیّه کننده، تاریخ تنظیم، نام گیرنده ی گزارش یا سفارش دهنده ی آن در ابتدای گزارش.

8) اطّلاعات مربوط به هر گزارش، به چه شیوه هایی گردآوری می شود؟ 1- مشاهده 2- پرس و جو و مصاحبه 3- مطالعه و مراجعه به مآخذ و منابع

9) در تهیّه ی گزارش چه موقع از پرسش نامه استفاده می کنیم؟ اگر موضوع تحقیق و پژوهش گسترده باشد، برای افزایش دقّت و سرعت، پرسش نامه ای حاوی سؤالات را در اختیار افراد مورد نظر می گذاریم      و با بررسی و تحلیل پاسخ ها، در گزارش خود از آن ها استفاده می کنیم.

10) چرا طرح کلّی گزارش را  پس از جمع آوری اطّلاعات تهیّه می کنیم؟ زیرا طرح در حکم استخوان بندی گزارش است.

11) طرح کلّی گزارش چه زمانی تهیّه می شود؟ طرح کلّی گزارش زمانی تهیّه می شود که مطالعات اولیّه درباره ی موضوع مورد نظر صورت و اطّلاعات لازم گردآوری شده باشد.

12) در نگارش متن گزارش به چه نکاتی باید توجّه داشت؟

- آمار و ارقام و اعداد و محاسبات را در کمال دقّت ذکر کنیم.

- از ذکر جزئیّات غیر لازم می پرهیزیم.

- در کمال امانت و صداقت و با بی طرفی به نقد و داوری می پردازیم.

- ابعاد و زوایای تاریک موضوع را به روشنی بیان می کنیم .

- می کوشیم مطالب گزارش مستند باشد.

-  به زبان ساده، روان، گویا و قابل فهم می نویسیم.

- مطالب را در کمال آرامش و به دور از شتاب زدگی می نویسیم.

- سعی می کنیم لحن گزارش ما یه دور از تعصّب، توهین، تمسخر و مبالغه باشد.

- انصاف و عدالت را در داوری و اظهار نظرها رعایت می کنیم.